ChatGPT gebruiken? Stel jezelf eerst deze vraag

ChatGPT is zo’n tool die je er ongemerkt steeds vaker bij pakt. Even een tekstje laten schrijven, een mail iets vriendelijker maken, een ingewikkeld onderwerp laten uitleggen of tien ideeën opvragen voor iets waar je zelf even geen inspiratie voor hebt.

Handig? Zeker. Snel? Absoluut. Maar precies dáár zit ook het probleem: omdat AI zo laagdrempelig is, gebruiken we het inmiddels voor van alles en nog wat.

En nee, dan hebben we het niet alleen over het feit dat je eigen brein misschien wat minder vaak aan het werk wordt gezet. Achter ieder antwoord dat ChatGPT geeft, schuilt een enorme infrastructuur. Denk aan datacenters vol krachtige servers, chips die veel grondstoffen kosten en koelsystemen die dag en nacht moeten draaien. Eén prompt voelt onschuldig, maar tel daar miljoenen gebruikers per dag bij op en de ecologische voetafdruk van AI wordt ineens een stuk minder abstract.

AI lijkt misschien iets wat ‘in de cloud’ gebeurt, maar die cloud staat gewoon op aarde. Chatbots draaien op krachtige servers die tijdens het rekenen veel warmte produceren. Om te voorkomen dat die apparatuur oververhit raakt, worden datacenters gekoeld. En bij veel van die koelsystemen verdampt zoet water.

Daar blijft het niet bij. Ook de stroom die AI nodig heeft, komt deels uit energiecentrales die op hun beurt water gebruiken voor koeling. En dan hebben we de productie van AI-chips nog niet eens meegerekend, waarbij eveneens veel water nodig is. ChatGPT neemt dus niet letterlijk een slok water na je vraag, maar de infrastructuur erachter doet dat wel degelijk.

Een veelgenoemde schatting: na zo’n 10 tot 50 vragen aan ChatGPT is er ongeveer een halve liter water verbruikt. Oftewel: een flesje water. Dat klinkt misschien nog steeds niet dramatisch, tot je bedenkt hoe vaak we tegenwoordig “nog even” iets aan AI vragen.

Ook het energieverbruik van AI is iets om rekening mee te houden. Een chatbot haalt niet simpelweg een antwoord uit een database. Het systeem analyseert je vraag, activeert een groot taalmodel en genereert daarna woord voor woord een nieuw antwoord. Dat vraagt aanzienlijk meer rekenkracht dan een gewone zoekopdracht.

Voor één gemiddelde AI-vraag wordt vaak uitgegaan van ongeveer 3 Wh aan energie. Ter vergelijking: een klein ledlampje kan daar ongeveer een uur op branden. Niet wereldschokkend, zou je denken. Maar AI gebruiken we zelden nog voor één losse vraag. Je laat een tekst herschrijven, daarna inkorten, vervolgens iets luchtiger maken, dan toch weer iets informatiever – en voor je het weet ben je een uur verder.

Bij intensief gebruik kan de uitstoot van zo’n chatsessie worden vergeleken met een korte autorit van zo’n 10 tot 15 kilometer. Niet omdat één prompt meteen het einde van de wereld betekent, maar omdat AI-gebruik op grote schaal razendsnel optelt.

De impact van AI zit niet alleen in stroom en water. Voor AI zijn gespecialiseerde chips nodig, en die zijn ingewikkeld om te maken. De productie kost energie, water en zeldzame grondstoffen. Bovendien ontwikkelt AI-hardware zich in hoog tempo: nieuwe chips zijn sneller en zuiniger, waardoor oudere apparatuur al snel achterhaald is.

Dat kan op termijn zorgen voor een groeiende berg elektronisch afval. En e-waste is nu al een wereldwijd probleem, zeker als afgedankte apparaten belanden op plekken waar recycling slecht geregeld is. De AI-revolutie speelt zich dus niet alleen af in slimme software, maar ook in heel tastbare materialen die ergens vandaan moeten komen – en uiteindelijk ook weer ergens terechtkomen.

Niet alle AI-opdrachten zijn even zwaar. Een korte tekstvraag is relatief licht, maar beeldgeneratie, lange analyses, complexe code en uitgebreide documenten vragen veel meer rekenkracht. Vooral AI-afbeeldingen kunnen flink aantikken. Sommige schattingen vergelijken het maken van één AI-afbeelding met het volledig opladen van een smartphone.

Misschien denk je: maar zo’n groot onderzoek doen kost mij óók tijd en energie. En dat klopt. AI kan juist nuttig zijn als het je helpt om sneller tot de kern te komen, informatie te ordenen of een ingewikkeld onderwerp begrijpelijk te maken. Het probleem is dus niet dát je ChatGPT gebruikt, maar dat je het gebruikt voor alles.

De beste vraag voordat je ChatGPT opent is daarom: heb ik hier echt AI voor nodig?

Het is slim om AI bewust in te zetten. Vraag niet automatisch om tien varianten als drie genoeg zijn. Laat een tekst niet eindeloos herschrijven als je zelf ook snel een laatste aanpassing kunt doen. En gebruik geen groot AI-model voor een taak die een simpele zoekopdracht met Google of DuckDuckGo net zo goed oplost.